Boruta i Boginki

Boruta to w wierzeniach staropolskich strażnik podziemnych skarbów oraz obrońca ludzi w potrzebie. Gdy jest to konieczne pomaga on ludziom wszystkich warstw społecznych, poczynając od prostego ludu po samego Króla Polski. Cecha ta jest szczególnie podkreślana w polskich wierzeniach dworskich i ludowych. Równocześnie Boruta nie stroni jednak od wielkiego zamiłowania do uczt, zbytków, psot i burzliwych romansów.

Weneda03_Boruta_i_Boginki_A

Boruta słynie także z ogromnej siły i umiejętności przybierania dowolnej postaci, w tym zamożnego szlachcica, młynarza, czarnego konia, sowy, a nawet rogatej ryby. Mimo, że często zwany diabłem w rzeczywistości jego charakter – co należy podkreślić – ma niewiele wspólnego z cechami diabła chrześcijańskiego. Badacze współcześni upatrują w nim przede wszystkim obraz dawnego bóstwa (lub półbóstwa) podziemi czy też strażnika świętych gajów. W tym kontekście zwraca się uwagę na imię „Zuti-bure” w zapiskach Thietmara z Merseburga z początku XI wieku. Boruta przesiaduje zwykle w okolicach lasów, mokradeł i podziemi. Warto pamiętać, że wszystkie te miejsca w wierzeniach stanowią metaforę zaświatów lub bramy do nich. Boruta związany jest szczególnie mocno z polską tradycją szlachecką, stąd wyobrażano go często w kontuszu i rogatywce, a jedno z jego mian to Boruta Kontuszowy. Budziło to sprzeciw niektórych badaczy XIX-wiecznych, jednak nie do końca uprawniony, skoro w staropolskich zapiskach z procesów o czary kontusz jest jednym z wręcz typowych ubiorów „diabelskich”. Na ilustracji w tle zamek w Łęczycy, którego podziemia są jedną z najbardziej znanych i ulubionych siedzib Boruty.

Boginki to podobnie jak Boruta istoty o naturze chtonicznej, podziemnej i zaświatowej, przeważnie zamieszkujące przybrzeżne terytoria akwenów wodnych, mokradeł oraz lasów. W wierzeniach ludowych wyobrażane albo jako piękne kobiety, kusicielki, czasem przyjazne lub przeciwnie jako zdecydowanie nieprzychylne ludziom szkarady. Boginki, bogunki czy też boginy to określenia charakterystyczne dla polskiego kręgu kulturowego (ich wschodniosłowiańskim odpowiednikiem były rusałki). Wierzono, iż boginki potrafią przybierać postać ogników, cieni, żab, psów, czarnych kur oraz być niewidzialnymi. Jeden z najbardziej wyczerpujących opisów boginek jak i wspomnianego powyżej Boruty zawiera „Wielka Księga Demonów Polskich” autorstwa Barbary i Adama Podgórskich (Katowice 2005). W jednym z mniej znanych, a jednocześnie bardziej interesujących wątków wierzeniowych wodno-nocne boginki przedstawiane są jako przeciwniczki rozświetlającego mroki Księżyca (o tym więcej w znakomitej książce autorstwa Stanisława Czernika „Trzy zorze dziewicze, Wśród zamawiań i zaklęć”, Łódź 1968).

Wierzono również, że są one odpowiedzialne za cykliczne znikanie/porywanie z nieba Jutrzenki – ludowej bogini piękna i nadziei, o czym więcej przy okazji jednej z kolejnych ilustracji.