Bogini Marzanna

Marzanna to niezwykle istotna bogini w wierzeniach polskich, czeskich i słowackich, równocześnie najbliższa pierwotnemu obliczu Matki Ziemi. W licznie zachowanych pieśniach ludowych (przede wszystkim śląskich) Marzanna jawi się jako Władczyni Życia i Śmierci, a jej atrybuty to wieniec, ubiór panny młodej, korale, zżęte zboże, jabłko i złoty klucz otwierający bramy do zaświatów oraz kolejnych pór roku. Co ciekawe, badacze współcześni wskazują na intrygujący związek bogini Marzanny z Marsem – pierwotnie rzymskim bogiem rolnictwa, potem wojny – poprzez zbieżne warianty imion – Marmoriena i Marmor – oraz towarzyszące i poświęcone im gęsi – symbol waleczności. Za ślad kultu bogini Marzanny często uważa się także obrzędową postać Marysi lub Kasi z polskich pieśni i wierzeń ludowych.

Weneda_01_Bogini_Marzanna

W ciągu ostatnich dwóch dekad temat bogini Marzanny doczekał się wielu rzetelnych opracowań naukowych. Pora więc na podsumowanie aktualnego stanu badań oraz próbę wskazania kolejnych istotnych powiązań. Niniejszy wpis łączy w sobie dokumentację jaka powstała przy okazji kolejnych ilustracji (powyższą i wszystkie poniżej) wyobrażających boginię Marzannę. W przypadku jeśli dana dokumentacja jest zbyt obszerna zamieszczamy jej skrót wraz z odpowiednim odnośnikiem.

Oblicza Marzanny

Tajemnicza dwoistość postaci bogini Marzanny/Dziewanny stanowi od lat jeden z najciekawszych problemów badawczych z zakresu wierzeń prapolskich i słowiańskich. Czy mamy tu do czynienia z jedną boginią o dwóch obliczach: jasnym i ciemnym? A może z matką i córką jak w przypadku Demeter i Persefony?

Marzanna i Dziewanna

Z pewnością obraz jaki przynoszą kolejne badania postaci Marzanny i Dziewanny jest coraz bardziej fascynujący. Szczególnie dane etnograficzne zdają się ukazywać ślad bogiń o szerokich kompetencjach i darzonych wielkim szacunkiem. W Polsce najdłużej na Śląsku Opolskim gdzie uczestniczące w obrzędzie dziewczęta zakładały obowiązkowo stroje i wianki identyczne jak Marzanna. Przy tym – Gaik utożsamiany często z Wiosną i Dziewanną – zrównywano tam również z postacią Marzanny:

„Marzaneczka krasna
Co w lesie urosła
W lesie ją ścieli
Do domu ją wzięli
Nasz gaik zielony
Pięknie przystrojony”.

Za: J. Pośpiech, Zwyczaje i obrzędy doroczne na Śląsku, Opole 1987 i B. Ogrodowska, Polskie obrzędy i zwyczaje doroczne, Warszawa 2009.

Możliwe więc, że wzmiankowana w źródłach staropolskich i etnograficznych bogini Dziewanna byłaby młodą Marzanną, czy też jej córką.

Marzanna Zielna

Połowa sierpnia to na terenie Polski początek okresu dożynkowego i pierwsze oznaki zamierania roślin polnych. Czas ten w przekazach staropolskich wiązany jest z boginią Marzanną i synkretyczną postacią Matki Boskiej Zielnej, która jak wierzono właśnie wtedy zasypia i umiera. Postaciom tym według przekazów i tradycji ofiarowuje się ziarna zbóż i bukiety z ziół polnych. Również w tradycji ludowej Marzanna ściśle związana jest z mocą uśmiercania i odradzania przyrody, a jej wyobrażenie zwykle sporządzano ze słomy zbożowej. Bogini Marzanna zazwyczaj zestawiana jest z rzymską Ceres i grecką Demeter – władczyniami zaświatów i opiekunkami zbóż.

Weneda02_Marzanna_Zielna_A

Zarówno przekazy staropolskie jak i polskie tradycje lokalne łączą miejsca ludowego kultu Matki Boskiej Zielnej z wcześniejszym kultem bogini Marzanny. Zestawienie to byłoby więc wynikiem typowego zabiegu inkulturacyjnego wyzyskującego podobieństwo imion czczonych tam postaci. Jeden ze staropolskich wariantów imienia zarówno bogini Marzanny jak i Matki Boskiej był nawet identyczny: obie te postacie określano mianem „Marza”. Jak podaje językoznawca Aleksander Bruckner: “Marja, u ludu [polskiego] do XVI wieku Marzą [zwali], co kościół łaciną wytępił”. Według powyższej tradycji w miejsce ośrodków kultu bogini Marzanny pojawiały się więc kościoły poświęcone chrześcijańskiej Matce Boskiej.

Przede wszystkim należy wymienić tutaj stołeczne Gniezno wraz z Archikatedrą pod wezwaniem Wniebowzięcia NMP – w kulcie ludowym zwaną do dziś Matką Boską Zielną. Co istotne obrzędowość jaka pojawia się wokół tej postaci uważana jest najczęściej za na wpół pogańską, wynikającą ze znacznie wcześniejszych wierzeń rodzimych. W warstwie indoeuropejskiej można tu zauważyć wręcz analogie do wierzeń jakie pojawiały się wokół takich postaci jak grecka Demeter czy rzymska Ceres. Kult bogini Marzanny lokuje w Gnieźnie wielu kronikarzy staropolskich. Dla przykładu Marcin Bielski w roku 1551 pisze: „Marsá zwali Marzá / tę potym náaszy Marze albo Márzáne / […] topili w wodzie vbrawszy iako cżłowieka pierwey w Gnieźnie / á potym po wsiách wszędzie” a jego syn Joachim, sekretarz Zygmunta III Wazy dodaje: „Marzana, tak bym rzekł, że to był bóg Mars” (o intrygującym związku Marzanny i Marsa więcej przy okazji innych ilustracji oraz w linkach poniżej).

Kolejny ciekawy przykład to leżąca u stóp słynnej Łysej Góry miejscowość Świętomarz. Ks. Jan Wiśniewski – ceniony badacz regionu – w swojej pieczołowicie przygotowanej „Monografii dekanatu Iłżeckiego” z 1911 roku stwierdza, iż nazwa miejscowa Świętomarz (miejscowość u stóp kieleckiej Łysej Góry, również miejsce „starożytnych targów”) pochodzi od pierwotnego kultu słowiańskiej bogini Marzanny:

„Nazwa Świętomarzy, wioski leżącej w pobliżu Tarczka i Bodzentyna, pochodzi od nazwy bogini Marzany, czczonej u starożytnych Słowian, którzy po przyjęciu wiary świętej mianem tem z dodaniem Święta nazywali początkowo Matkę Boską. […] Wójcicki pisze, że bogini tej w Gnieźnie, gdzie miała wspaniałą świątynię, obfite składano po żniwach dary…”

Co kluczowe dla powyższych rozważań, wzniesiony w Świętomarzy kościół (wiek XI) posiada wezwanie identyczne z gnieźnieńskim – Wniebowzięcia Najświętszej Marii Panny czyli Matki Boskiej Zielnej. Idąc tym tropem być może warto przyjrzeć się położonej w woj. łódzkim miejscowości o nazwie Marzenin. I tu odnajdujemy jeden ze starszych kościołów na terenie Polski pod wezwaniem Wniebowzięcia NMP, a więc ludowej Matki Boskiej Zielnej. Mieszkańcy miejscowości przytaczają nawet lokalne podanie o kulcie bogini Marzanny na tym terenie.

Późniejsze wierzenia ludowe, pojawiające się bezpośrednio wokół postaci Marzanny, również nawiązują do omawianego tematu. W licznie zachowanych pieśniach ludowych (przede wszystkim śląskich) Marzanna jawi się jako Władczyni Życia i Śmierci, a jej atrybuty to wieniec, ubiór panny młodej, korale, zżęte zboże/słoma, jabłko i złoty klucz otwierający bramy do zaświatów oraz kolejnych pór roku. Można przy tym zauważyć, iż wyobrażenie postaci kobiecej, wykonanej ze słomy zbożowej obecne jest w obrzędowości ludowej praktycznie cały rok.

Co ciekawe pojawiająca się w ludowych wierzeniach żniwnych Zbożowa Baba – w zakresie kompetencji można rzec odpowiadająca bogini Marzannie z przekazów staropolskich – posiada postać zarówno przyjazną jak i niebezpieczną. Otóż karząca Południca/Żytnia Matka/Baba stanowi w wierzeniach ludowych swego rodzaju przeciwieństwo do wyobrażenia ukoronowanej Przodownicy, w której rolę obrzędową wchodziła dziewczyna ścinająca ostatni snop „Babę”. Również atrybuty obu tych postaci (Południcy, Żytniej Baby/Matki i Przodownicy) są właściwie identyczne: sierp, białe ubranie czy roślinne nakrycie głowy. Pamiętajmy przy tym, że „Baba” (podobnie jak jej partner „Dziad”) to także ostatni, traktowany z wielkim szacunkiem, ukwiecony snop zboża. Równocześnie wierzono, że Południce ukrywają się w snopkach zbóż. Wiele wskazuje więc, iż mamy tu do czynienia ze śladami jednej postaci, po części demonizowanej dopiero w trakcie późniejszych procesów wierzeniowych. Podobizny Baby i Dziada (męski odpowiednik patrona dożynek jest swoją drogą tematem na osobne obszerne opracowanie) są z resztą wykonywane powszechnie do dziś w polskiej obrzędowości dożynkowej.

Marzanna i Mars?

Jednymi z najbardziej fascynujących wierzeń są zawsze te, które mimo upływu całych stuleci i zmieniających się religii trwają nadal.

Weneda_11_Marzanna_i_Bogurodzica

W najstarszych wierzeniach to niewyczerpana moc Bogini prowadzi do zwycięstwa. Ślady tej wiary widoczne są w wierzeniach lechickich Lutyków (Wieletów, Słowian Połabskich), niosących na wojnę sztandar z wizerunkiem bogini. Bez wątpienia jest nim również słynna staropolska i chrześcijańska pieśń bitewna Bogurodzica – śpiewana przez rycerstwo polskie. W tradycji ludowej i staropolskiej mocą taką włada również bogini Marzanna. Co ciekawe zarówno kronikarze średniowieczni jak i badacze współcześni wskazują na związek tej bogini z rzymskim bogiem wojny Marsem oraz grecką boginią Hekate, między innymi patronką wojowników. Jak pisze Marcin Bielski w roku 1551: “Marsá zwali Marzá / tę potym náaszy Marze albo Márzáne”, a odnosząc się do tej epoki Aleksander Bruckner podaje: “Marja, u ludu [polskiego] do XVI wieku Marzą [zwali], co kościół łaciną wytępił.” Warto chyba również zauważyć, iż w takich miejscach jak łysogórska Świętomarz, powstanie kościoła pod wezwaniem Matki Boskiej Zielnej tradycja lokalna przypisuje wcześniejszemu kultowi bogini Marzanny.

Na ilustracji konnica polska, przez wieki jedna z najlepszych formacji zbrojnych w Europie. Herby rycerstwa polskiego widoczne na ilustracji od prawej to: Radwan, Łodzia, Jasieńczyk, Pilawa, Kościesza, Bogoria (na tarczy), Rola, Leliwita (Leliwa), Orzeł Piastów, Łada i Wieniawa.

Nieco o lutyckim sztandarze z wizerunkiem bogini oraz ogólnej dawnej funkcji stanicy:

http://pl.wikisource.org/wiki/Encyklopedia_staropolska/Sztandar
http://pl.wikisource.org/wiki/Encyklopedia_staropolska/Proporzec

O powiązaniach znaczeniowych bogini Marzanny z rzymskim Marsem i grecką Hekate: A. Kempiński, Słownik mitologii ludów indoeuropejskich, Poznań 1993, (hasło „Marzanna”).

Marzanna Pani zimowych niebios?

Kto w Polsce przynosi prezenty na Gwiazdkę?  Jeszcze w XIX wieku przynosiła je tajemniczna dziewczyna z twarzą zasłoniętą białym welonem oraz długobrody dziadek w kosmatym futrze i słomianej czapie. Zwano ich różnie, Gwiazdką, Dzieciątkiem, Aniołkiem, Gwiazdorem, Mikołajem… Ich imiona często zmieniały się, jednak wygląd i cechy tych postaci pozostawały w wyobrażeniach ludowych zasadniczo niezmienne, do tego zwykle niemając wiele wspólnego z postaciami, w które wierzono oficjalnie. Jak jednak postacie te można wiązać z boginią Marzanną?

Gwiazdka i Gwiazdor

Gwiazdka i Gwiazdor to w polskiej tradycji ludowej postacie obdarzające prezentami podczas szczególnie uroczystych Świąt związanych z przesileniem zimowym i łączących do dziś pierwotne wierzenia rodzime oraz późniejsze wierzenia chrześcijańskie. Postać Gwiazdki przedstawiano jako kobietę w zakrywającym twarz welonie i białej szacie. W jej ubiorze pojawiają się także elementy słomiane, rózgi, kwiaty i przede wszystkim kolorowe wstążki. Z kolei Gwiazdor występuje najczęściej w brodatej masce i ubiorze wykonanym ze słomy oraz baraniego futra, w jego ubiorze pojawiają się także gałązki świerkowe. Wierzono, iż obie te istoty przybywają z zaświatów (wskazuje na to przede wszystkim obrzędowe zakrywanie twarzy). Kim może być zatem Gwiazdka? Jak donosi trzynastowieczny „Katalog magii Rudolfa” o wierzeniach praktykowanych na Śląsku:

„W nocy Bożego Narodzenia zastawiają stół dla królowej nieba,
którą powszechnie nazywają panią holdą [oryg. quam dominam holdam
vulgus appelat], aby ich wspomagała”.

Prof. Andrzej Szyjewski w swojej „Religii Słowian” podejrzewa tu, iż chodzi o boginię Marzannę, którą Rudolf porównał do lepiej znanej sobie germańskiej bogini Hel i jej ludowych, późnych odpowiedników. Jeśli tak, to bogini Marzanna byłaby postacią centralną jaką czczono w czas zimowego przesilenia, a Gwiazdka oraz „Dzieciątko” – z ukrytą za welonem twarzą – byłyby jej echem. Jest to tym bardziej prawdopodobne, iż w wierzeniach śląskich Marzanna zajmuje rolę pierwszorzędną, dysponujemy tu jednym z najobszerniejszych zestawów źródłowych odnośnie tej postaci (patrz linki na końcu opracowania). Dodajmy, że pierwszą gwiazdą jakiej wypatrywano by móc zasiąść do stołu była Gwiazda Wieczorna (wieczorna Wenus), o której piszemy więcej przy okazji ściśle związanej z ludową Marzanną postaci Dziewanny. Charakter tej pary pozostaje zatem zbieżny z obrazem dawnych bóstw zaświatowych i zimowych – w tradycji staropolskiej zwanych Marzanną i Nyją. Pełna dokumentacja ilustracji „Gwiazdka i Gwiazdor” dostępna jest tutaj: http://weneda.net/gwiazdka-i-gwiazdor

Zapraszamy również do lektury innego obszernego opracowania pod adresem: www.bogowiepolscy.net/marzanna-1.html Przy okazji polecamy również kolejny materiał – omawiający ślady kultu bogini Dziewanny (http://www.bogowiepolscy.net/dziewanna-1.html), której postać jak wnioskują badacze tematu jest ważnym dopełnieniem postaci Marzanny.

Autorem wszystkich powyższych ilustracji jest Kazimierz Perkowski.